Οι αιτίες του μίσους: γιατί οι άνθρωποι γίνονται ρατσιστές;

2018-06-10

Το πρωί της 21ης Μαρτίου 1960, μία ομάδα περίπου 20 χιλιάδων ανθρώπων, μαζεύτηκε έξω από το αστυνομικό τμήμα του Σάρπβιλ, στη Νότια Αφρική, για να διαμαρτυρηθούν ειρηνικά εναντίον του Απαρτχάιντ. Λίγα λεπτά μετά τη 1 το μεσημέρι, δημιουργήθηκε ταραχή, με αφορμή την προσπάθεια σύλληψης ενός διαδηλωτή. Οι αστυνομικοί άνοιξαν πυρ. Επίσημος απολογισμός, 69 νεκροί, ανάμεσά τους 31 γυναίκες και 19 παιδιά. Πολλοί από τους νεκρούς είχαν πυροβοληθεί στην πλάτη, προσπαθώντας να ξεφύγουν.

Το 1966, πέντε χρόνια μετά την τραγωδία, η οποία έχει μείνει γνωστή ως "Η σφαγή του Σάρπβιλ", η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών καθιέρωσε την Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων, περισσότερο γνωστή ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του Ρατσισμού, σε ανάμνηση του συμβάντος που συγκλόνισε την παγκόσμια κοινή γνώμη.

Οι περισσότεροι, όταν ερωτηθούν, θα απαντήσουν ότι δεν είναι ρατσιστές. Ίσως, κάποιοι, να συνεχίσουν την πρότασή τους προσθέτοντας ένα "αλλά" και προχωρώντας, να εξηγήσουν τι τους "αναγκάζει" να μην καλοβλέπουν ξένους, αλλόθρησκους ή οποιονδήποτε δεν συμπαθούν ιδιαίτερα, τη δεδομένη περίοδο. Αλλά, ως ρατσιστές, ελάχιστοι αυτοπροσδιορίζονται. 

Γιατί γίνονται οι άνθρωποι ρατσιστές;

Μία εύλογη απορία είναι "γιατί είναι/γίνονται οι άνθρωποι ρατσιστές;". Πέρα από τις ευθύνες της κοινωνίας, τα πάντα, τελικά, καταλήγουν στον καθένα ξεχωριστά. Στην παιδεία που έχει, στις εμπειρίες του, στις απόψεις του κοινωνικού του περίγυρου, στις συνθήκες κάτω από τις οποίες ζει.

Πολλά στοιχεία του χαρακτήρα μας, αλλά και η γενικότερη συμπεριφορά μας, διαμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό, όταν είμαστε ακόμα μικροί. Όταν τα μέλη της οικογένειάς μας ή του στενού μας κύκλου εκφράζουν ρατσιστικές απόψεις, είναι σύνηθες να τις υιοθετούμε και εμείς, θέλοντας ή μη, και να τις μεταφέρουμε στην ενήλικη ζωή μας.

Επιπλέον, έχουμε την τάση να συναναστρεφόμαστε με άτομα από την κουλτούρα μας, με τα οποία μοιραζόμαστε γλώσσα και, σε πιο ειδικό επίπεδο, ενδιαφέροντα. Μια φυσική συμπεριφορά, η οποία, όμως, παρόλο που εδραιώνει την αίσθηση ότι ανήκουμε σε μία ομάδα (παράγοντας ψυχικής υγείας), ταυτόχρονα, μας διαχωρίζει από το γενικό σύνολο.

Δεν είναι εύκολο να δούμε τον ρατσισμό, αν είμαστε "περιορισμένοι" στη δική μας ομάδα.

Η υπερβολική προσήλωση στην ομάδα μας, εμπεριέχει τον κίνδυνο να αρχίσουμε να την βλέπουμε σαν καλύτερη από τις υπόλοιπες και συνεπακόλουθα, να υποτιμούμε όσους βρίσκονται εκτός αυτής. Το παραπάνω γίνεται ευκολότερα, όταν η κοινωνική ομάδα μας είναι (η) μεγαλύτερη ή όταν δεν είμαστε συνηθισμένοι, δίπλα σε εμάς, να υπάρχουν και άλλες, διαφορετικές ομάδες.

Η έλλειψη τριβής με το διαφορετικό, η παιδεία που επιλέγει να αναδεικνύει την εκάστοτε φυλή σε, λίγο - πολύ, αλάνθαστη και εκλεκτή, αντί να είναι προσανατολισμένη στην καλλιέργεια της αποδοχής της διαφορετικότητας, οι οικονομικές δυσκολίες, αλλά και η συνήθεια να κατηγορούμε άλλους για τα προβλήματά μας παίζουν, επίσης, σημαντικό ρόλο.

Πέρα, όμως, από την προσωπική εικόνα του καθενός, τι λέει η επιστήμη; Τι ακριβώς σπρώχνει τους ανθρώπους σε μία εχθρική στάση απέναντι στις μειονότητες; Οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν μία ποικιλία θεωριών. Μία πρόσφατη έρευνα από τη Γερμανία έρχεται για να φωτίσει και μία άλλη πλευρά του θέματος "ρατσισμός".

Αναζητώντας τις ρίζες του ρατσισμού στην επιστήμη

Ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής την κοινωνική ψυχολόγο Nilufer Aydin, ανέφερε σε μελέτη σχετικά πρόσφατα, ότι ο καταλύτης που οδηγεί στη μισαλλοδοξία και τη ξενοφοβία μπορεί, τελικά, να είναι η δυσφορία που προκύπτει όταν κάποιος νιώθει εξοστρακισμένος. Με απλά λόγια, πιο εύκολα υποκύπτουν στον ρατσισμό όσοι έχουν βιώσει και οι ίδιοι μια μορφή κοινωνικής διάκρισης.

Ακούγεται ίσως παράξενο, τα θύματα τέτοιας συμπεριφοράς να γίνονται θύτες σε ανάλογα ή χειρότερα περιστατικά, αλλά οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι, για ένα άτομο, η αίσθηση ότι εξαιρείται από μία επιθυμητή κοινωνική ομάδα απειλεί την "αίσθηση του αυτοελέγχου" του. Σε απάντηση, κάποιοι ανακτούν τον έλεγχο, εξευτελίζοντας εύκολα θύματα: τις στιγματισμένες μειονότητες.

Οι κατατρεγμένοι είναι "εύκολα θύματα" για τους ανασφαλείς ρατσιστές - Credit: Warren Richardson

Το συμπέρασμα των ειδικών, προκύπτει από πειράματα, στα οποία συμμετείχαν φοιτητές από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Οι συμμετέχοντες σε κάθε πείραμα χωρίζονταν σε 3 ομάδες, στις οποίες καλλιεργούνταν, με ξεχωριστή τεχνική ανά περίπτωση, ένα διαφορετικό αίσθημα: στην πρώτη, κοινωνικού αποκλεισμού, στη δεύτερη, κοινωνικής αποδοχής, και στην τρίτη, ουδετερότητας.

Τα αποτελέσματα από όλα τα πειράματα έδειξαν ότι όσοι προηγουμένως αισθάνονταν κοινωνικό αποκλεισμό παρουσίαζαν ισχυρότερες αρνητικές συμπεριφορές απέναντι στους ξένους, σε ποσοστό κατά, περίπου, 15% σε σχέση με τους φοιτητές των άλλων δύο ομάδων.

Η σημασία του αυτοελέγχου

Στο τέλος, οι ερευνητές επανέλαβαν ένα από τα πειράματα, με τη διαφορά ότι μετά το στάδιο της καλλιέργειας ενός αισθήματος (κοινωνικού αποκλεισμού/αποδοχής/ουδετερότητας), ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να περάσουν από ένα ακόμα, πριν ολοκληρώσουν με τη γνώμη τους.

Για μία ακόμη φορά, παρατηρήθηκε ότι το αίσθημα αποκλεισμού οδηγούσε σε πιο αρνητική αντιμετώπιση των ζητημάτων που απασχολούν τις μειονότητες. Εντυπωσιακά, όμως, η αρνητική επίδραση του αισθήματος έσβησε, σε όσους συμμετέχοντες δόθηκε η ευκαιρία να ανακαλέσουν μία στιγμή στην οποία ένιωθαν ισχυροί.

"Η βοήθεια στους ανθρώπους να ανακτήσουν μία αίσθηση ελέγχου της ζωής τους μπορεί να αποτρέψει τη ξενοφοβία που προκαλείται από τον κοινωνικό αποκλεισμό", γράφουν οι ερευνητές. Η αντιμετώπιση αυτού του επώδυνου συναισθήματος δεν είναι πανάκεια αλλά μπορεί να είναι ένα μέρος μίας ευρύτερης στρατηγικής για την αντιμετώπιση του προβλήματος, σημειώνουν.

Η απειλή της αβεβαιότητας

Γιατί, όμως, κάποιοι ανταποκρίνονται στο αίσθημα αποκλεισμού με έναν αναμφισβήτητα μη εποικοδομητικό τρόπο; Η Aydin και οι συνάδελφοί της επισημαίνουν τη Θεωρία Κοινωνικής Ταυτότητας, η οποία προτείνει ότι η αίσθηση του εαυτού μας βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη συμμετοχή μας σε ομάδες.

"Όταν απειλούνται από την αβεβαιότητα, οι άνθρωποι ταυτίζονται πιο έντονα με εξτρεμιστικές ή εθνοκεντρικές ομάδες", γράφουν. "Η συμμετοχή σε (πολιτικό) ριζοσπαστισμό μπορεί να μειώσει τα αισθήματα αβεβαιότητας, αποκαθιστώντας την αίσθηση της προβλεψιμότητας και της δυνατότητας ελέγχου στον κοινωνικό κόσμο ενός ατόμου".

Η μελέτη, καταλήγει με την ενδιαφέρουσα διαπίστωση ότι οι σκληροπυρηνικοί ρατσιστές ενδέχεται να τροφοδοτούν το μίσος τους, τουλάχιστον εν μέρει, από πραγματικές ή φανταστικές φοβίες περιθωριοποίησής τους, καθώς βλέπουν τη σύσταση των εθνών να εξελίσσεται.